नजरेपल्याडचा रायरी; दुर्गदुर्गेश्वर श्रीमान रायगड एका वेगळ्या नजरेतून भाग पहिला

नमस्कार माझं नाव हितेश माझं वय २१ वर्षे आहे.मला इतिहास ह्या विषयाची विशेष आवड आहे.मी मुंबई विद्यापीठातून कला शाखेतून बॅचलर ऑफ आर्ट्स पदवीधर आहे.

                 आजच्या या लेखात आपण महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्वपूर्ण असलेल्या किल्ल्यांं‍पैकी एक अश्या किल्ले रायगड बद्दल थोड्या वेगळ्या पद्धतीने माहिती जाणून घेणार आहोत. या लेखासाठी मला युट्युब या माध्यमावरील ‘roadwheel rane' या चॅनेल ची मदत झाली आहे.तसेच मी रायगड प्रत्यक्ष पहिला असल्याने त्याचे अनुभव ही या लेखात आपण पाहणार आहोत.

                दुर्गदुर्गेश्वर श्रीमान रायगड 

        रायगड समजून घेण्यापूर्वी आपणास रायगडाचे भौगोलिक स्थान,त्याचे महत्व, रायगडावरून दिसणारे त्याचे संरक्षक दुर्ग, गडासंबंधित चौकी,पाहारे,घेरा,मेट/माची,खळगा, खिंड इ. संज्ञा अभ्यासणे व रायगडाचा शिवपूर्वकालीन,शिवकालीन,उत्तरकालीन इतिहास अभ्यासणे क्रमप्राप्त ठरते.

  रायगडाचा इतिहास अभ्यासण्यापूर्वी रायगडाची भौगोलिक संरचना अभ्यासणे महत्वाचे ठरते.

 दुर्गदुर्गेश्वर श्रीमान रायगडाची भौगोलिक

संरचना आणी प्रभावळ

 रायगडाची उंची पायथ्यापासून सुमारे २७०० फूट तर समुद्रसपाटी पासून सुमारे ४, ४४९ फूट इतकी आहे १३ एकरात पसरलेला रायगड हा भारतातील आकरमानाने सर्वात मोठा किल्ला आहे. याचे बांधकाम राजश्री शिवरायांच्या आज्ञेने पेशवे मोरोपंत पिंगळे यांच्या मार्गदर्शनाखाली हिरोजी इंदलकर/इटळकर/इंदुलकर (हिरोजींचे आडनावाबाबत विविध कागदपत्रात,शिलालेखात वेगवेगळे  उल्लेख आढळतात.)यांनी बांधला इसवी सन १६५७ साली रायरीचे बांधकाम सुरु होऊन इसवी सन १६७० ला  रायरी दुर्गदुर्गेश्वर श्रीमान रायगड  झाला.

* रायगडाचे भौगोलिक महत्व सांगणारी प्रकाशचित्रे.

चित्र साभार: roadwheel राणे youtube channel go and subscribe जरूर सबस्क्राईब करा.

   रायगडची प्रभावळ समजून घेत असताना खळगे,माची,मेट,पाहारे,चौकी, ह्या संकल्पना व रायगडचे संरक्षकदुर्ग व उपदुर्ग अभ्यासणे

महत्वाचे आहे.

 वातावरण अगदी साफ असताना रायगडवरून दिसणारे  संरक्षक दुर्ग व त्यांच्या दिशा.

पूर्व :-राजगड, तोरणा,लिंगाणा.

पश्चिम:- सिंधुसागर.

उत्तर:-मानगड,विश्रामगड.

दक्षिण:-सोनगड,चांभारगड.

आग्नेय:-मकरंदगड,प्रतापगड,कांगोरी, चंद्रगड,कावळ्या.

वायव्य:- तळगड,घोसाळगड,समराजगड, पदमदुर्ग,बिरवाडी,सुरगड,जंजिरा.

नैऋत्य:- पालगड,महाड,मंडणगड, बाणकोट.

 रायगडास  असलेले उपदुर्ग व त्यांचे रायगडपासून अंतर 

पन्हाळेदुर्ग-३८ कि.मी. 

दासगावचा किल्ला:-३४कि.मी.

मानगड-२८कि.मी.

कोकणदिवा-११कि.मी.

लिंगाणा-५६कि.मी.

किल्ले कावळ्या-५० कि.मी.

 कांगोरी-५० कि.मी.

चांभारगड:-२४ कि.मी.

सोनगड-३५ कि.मी.

 यावरून राजांनी राजधानीस रायरी का निवडला हे लक्षात येते. 

* रायगडास असलेले नैसर्गिक खळगे. 

खळगा म्हणजे एखाद्या किल्ल्याला असलेला त्याच्या दोन भागांच्या मधील बेचकिसारखा भाग. थोडक्यात एखादी बरणी उभी कापून दोन भाग केल्यास त्यातील एका भागाचा आतील भाग ज्याप्रमाणे असतो त्याला त्या बरणीचा खळगा म्हणता येईल उदा. हरिश्चन्द्र गडावरील कोकणकडा हा खळगा आहे.

रायगडास त्याच्या टकमक, भवानी, श्रीगोंदे, हिरकणी या चार टोकांच्या अवतीभवती दहा खळगे आहेत.ते प्रकाशचित्रासहित पुढील

प्रमाणे.

    साभार इंटरनेट

©hitesh chavan 

१. टकमकीचा खळगा:-

©hitesh chavan 

२. सातवीणीचा खळगा:-

©hitesh chavan 

३. माडाचा खळगा:-

©hitesh chavan 

४. भवानीचा खळगा:-

©hitesh chavan 

५. बाराटाकीचा खळगा:-

©hitesh chavan 

६. कोंडेखळीचा खळगा:-

७. काळकाईचा खळगा:-

©hitesh chavan 

८. हिरकणीचा खळगा:-

©hitesh chavan 

९. महादरवाज्याचा खळगा:-

©hitesh chavan 

१०. निवडुंगाचा खळगा:-

©hitesh chavan 

 

*  रायगडाला एकूण ३ खिंडी आहेत 

१. सुप्रसिद्ध वाळूसरे खिंड:-

 हिरकणी ची दंतकथा आपण सर्वांनीच ऐकलीय सध्याच्या हिरकणी बुरुजावरील कडा उतरून हिरकणी वाळूसरे खिंड उतरून घरी गेली. आजही स्थानिक लोक या खिंडीचा वापर करतात मी ही सहलीनिमित्त जेव्हा रायगडावर गेलो तेव्हा आम्ही याच खिंडीतून पायरीमार्गाशी जोडले गेलो 

©hitesh chavan 

२. काळकाईची खिंड:-

पोटल्याचा डोंगर व रायगड यांच्यामध्ये काळकाईची खिंड आहे.

©hitesh chavan 

३. खुबलढा बुरुजासमोरील सध्या अस्तित्वात नसलेली खिंड:-

शिवकाळात रायगडाला चित्त दरवाजा अस्तित्वात नव्हता आजही नाही; परंतु आजच्या रायगड स्मारक मंडळाने बांधलेल्या पायरी मार्गाची सुरुवात जिथून होते तिथे पूर्वी खिंड अस्तित्वात होती.जिच्यावर देखरेख करण्यासाठी खुबलढा बुरुजाची निर्मिती केलेली होती जुन्या मुख्य अश्या प्रचलित नाणे दरवाजाचा मार्गातील हा प्रमुख टप्पा होता.सध्या ही खिंड नामशेष झाली आहे व तेथे फक्त खुबलढा बुरुज अस्तित्वात आहे.

©hitesh chavan 

 रायगड शिवरायांच्या ताब्यात येण्यापूर्वी आदिलशाहीत महाराष्ट्रात हबसाण,शिरठाण, जावळी हे आदिलशाहीच्या अमलाखालील स्वायत्त प्रांत होते. एकप्रकारे ते राजे होते.

 हबसाण:- आफ्रिकेतील हबसाण म्हणजे आबेसेनेया लोकांना आदिलशहाने जो भूप्रदेश  दिला तो म्हणजे हबसाण.हे लोक म्हणजे जंजिरेकर सिद्धी होय.

शिरठाण:- इतिहास अभ्यासक अप्पा परब यांच्या मते शीर म्हणजे सैन्याची आघाडी आणी शिरठाण म्हणजे सैन्याचे बिनीचे ठाणे.शिर्केंकडे  या भागाची वतनदारी होती. रायगडसह कोकणातील रत्नागिरी,रायगड जिल्ह्यातील काही भाग हा यात येत होता यामध्ये सुर्वे,दळवी,शिर्के हि वतनदार घराणी होती.

जावळी:- नदीमाथ्यावरील 

कोयना व वारणा या नद्यांच्या मावळतीचा

भूप्रदेश म्हणजे जावळी.याच्या प्रमुखास ‘चंद्रराव'

हा किताब आदिलशहाने दिला होता यावर मोऱ्यांचे आधीपत्य होते.

रायगडवरील घेरा मेट, चौकी, पहारे

घेरा व चौकी:- 

गडाच्या आजूबाजूच्या गावांचा एकत्रित समावेश गडाच्या घेऱ्यात होतो या गडाच्या घेऱ्याचा बाहेर

असणाऱ्या पहाऱ्याला चौकी असे म्हणतात.

रायगडच्या घेऱ्यातील गावे:-

पाचाड,रायगडवाडी, छत्रीनिजामपूर, वाळूसरे आमडोशी, वारंगी, वाघेरी, वाघोली, कोंझर.

 मेट:-

मेट म्हणजे  माचीपेक्षा लहान  जेमतेम चौकी  पुरती जागा.उदा. मदार मोर्चा.

रायगडवरील काही मेट :-

आंब्याच मेट, कोठीच मेट, चाहूडीच मेट, म्हश्याच मेट, सावत्याच मेट.

पहारे:-

प्रत्यक्ष गडावरील संरक्षक दृष्ट्या आवश्यक ठिकाणाची सुरक्षेच्या दृष्टीने केलेली सोय म्हणजे

पहारा होय.

रायगडावरील एकूण २४ पहाऱ्यांपैकी काही पहारे:-

आंब्याचा पहारा,कळकीचा पहारा,केळीचा पहारा,

काळकाईचा पहारा, कोठीचा पहारा, गणेश पहारा, घरबिडीचा पहारा, चिलखताचा पहारा, जावळीचा पहारा, धोंडीचा पहारा, टकमकीचा पहारा, नांदगिरीचा पहारा, निसणीचा पहारा.

त्याच बरोबर राजगडप्रमाणे रायगडावरही विविध सदर(न्यायनिवाडा व कार्यालयीन कामकाजाची जागा)निर्माण करण्यात आल्या होत्या त्यांची एकूण संख्या १२ आहे. त्यातील काहींची नावे पुढीलप्रमाणे:-

कोंडेखळीची सदर, घरकीची सदर, महाराजांची सदर, टोकाची सदर, निगुडदाराची सदर,बाराटाकीची सदर, मुसीची सदर, राजगुडाची सदर, हिरकणीची सदर, माचीची सदर.

किल्ले रायगडवरील शिवकालीन प्रशासकीय विभाग:-

   image copyright:trekshitij.com

   प्रकाशचित्र साभार: ट्रेकक्षितिज 

image copyright:trekshitij.com

प्रकाशचित्र साभार: ट्रेकक्षितिज 

ट्रेक क्षितिजच्या संकेतस्थळावरील प्रकाशचित्रातील ट्रेकक्षितिज हे इंग्रजी नाव काढून आपले नाव टाकणे  किंवा याचा गैरवापर करणे हा गुन्हा आहे.

लष्करी विभाग:- 

रायगडावरील जगदीश्वर मंदिराच्या पुढील कोळिंब तलाव व तलावाच्या पुढील सर्व भाग हा

त्याकाळी लष्करी विभागात मोडत असे.

नागरी व वाणिज्य विषयक विभाग:

रायगडावरील बाजारपेठेपासून जगदीश्वर मंदिरापर्यंतचा भाग हा तत्कालीन नागरी व व्यापारी विभाग होता.

संवेदनशील व अतिसंवेदनशील मुख्य राजधानी विभाग :- 

अ)संवेदनशील विभाग:-

रायगडावरील होळीचा माळ ते नगारखाना हा भाग संवेदनशील मुख्य राजधानी विभाग होता म्हणजे आताच्या भाषेत (exclusive sensitive corridore) येथे सामान्य नागरिकांना परवान्याशिवाय प्रवेश नव्हता.

ब) अतिसंवेदनशील मुख्य राजधानी विभाग:-

नगारखाना ते महाराजांचा राजवाडा, मनोरे, गंगासागर तलाव, राणीवसा, मंत्र्यांचे वाडे, कुशावर्त तलाव हा सर्व परिसर हा अतिसंवेदनशील विभाग होता.आताच्या दिल्लीतील सेंट्रल विस्टा कॉरिडोर सारखा.

 

पहिल्या भागाची आपण येथेच सांगता करत आहोत भेटूया पुढील भागात 

संदर्भ व साभार:-

* Roadwheel राणे युट्युब चॅनेल.

* रायगड दर्शन दुर्मिळ पुस्तकातून-प्रा. प्र. के. घाणेकर सर.

*रायगड स्थळदर्शन- श्री अप्पा परब.

*ट्रेक क्षितिज 

विशेष सूचना : ©hitesh chavan या नावाने असलेली उपग्रह प्रकाशचित्रे विनपरवाना वापरण्यास सक्त मनाई आहे.

माहिती संकलन :- हितेश चव्हाण

लेखातील काही भाग काढून टाकायचा असल्यास किंव्हा लेखासंदर्भात काही अडचण असल्यास संपर्क 

Gmail :- chavanhitesh63@gmail.com