माहितीचा सफरनामा

माझ्या आदर्श व्यक्तिमत्वांच्या यादीतील एक असलेले २००५ च्या महाराष्ट्र केडर चे संघ लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत(UPSC) देशातून विसावी श्रेणी धारण केलेले  व सध्या महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त वरिष्ठ सनदी अधिकारी तुकाराम हरिभाऊ मुंढे यांचं आत्मचरित्र दिनांक १७ जुलै २०२५ ला पुण्यात प्रकाशित झालं. पण त्याबद्दल मला काहीच कल्पना नव्हती मला त्याबद्दल चार दिवसांनी समजलं.आणी लगेच मी ते पुस्तक मागवलं.हे पुस्तक वाचून खरंतर मी निशब्द झालो परंतु या पुस्तकाबाबत लिहिण्याची सुप्त इच्छा मला गप्प बसू देत नव्हती;कारण पुस्तक इतक प्रभावी आणी दर्जेदार आहे की मी स्वतःला लिहिण्यापासून थांबवू शकलो नाही.  लेखक शफी पठाण यांनी लिहिलेल्या  ‘तुकाराम' या मुंढे साहेबांच्या आत्मचरित्राचे प्रकाशन दिनांक १७ जुलै २०२६ रोजी झाले असून त्याची प्रथमावृत्ती १७ जुलै २०२६ रोजी तर सव्वीसावी आवृत्ती १८ जुलै २०२६ रोजी प्रकाशित झाली. जी माझ्याकडे आहे. पुस्तकाला प्रस्तावना तुकाराम मुंढे यांचे ज्येष्ठ बंधू  माजी अप्पर जिल्हाधिकारी श्री. अशोक मुंढे यांची आहे.पुस्तकाच्या मुखपृष्ठ व मलपृष्ठाचे रेखांकन...

नमस्कार माझं नाव हितेश आज आपण छत्रपती शिवाजी महाराजांना स्वराज्यसीमा विस्तारत असताना गुजरातमधील सुरत ते कर्नाटकातील बसरूर या दरम्यान एकूण चौर्याऐंशी बंदर असल्याचे माहिती होते तसेच त्याकाळात १८ परकीय व्यापारी स्वराज्याच्या सीमेभोवती घोंगावत होते तर त्या चौर्याऐंशी बंदर व अठरा टोपीकर यांबाबत आज आपण माहिती घेणार आहोत. मालवण जिंकून स्वराज्यात आल्यावर मालवण किनारी फिरत असता समुद्रात महाराजांना एक बेट दिसले राजांनी त्याचे नाव विचारले तेव्हा त्यास कुरटे म्हणतात असे असे समजले. शिवरायांनी कुरटे बेट पाहून म्हंटले चौऱ्याऐंशी बंदरी ऐसा जागा दुसरा नाही, इथं बंदरी नूतन जंजिरा वसवावा. चित्रगुप्ताच्या बखरीत सिंधुदुर्गाबद्दल आणि त्याच्या महतीबद्दल अतिशय सुंदर वर्णन केलं आहे – चौऱ्याऐंशी बंदरात हा जंजिरा अठरा टोपीकरांचे उरावर शिवलंका अजिंक्य जागा निर्माण केला. सिंधुदुर्ग जंजिरा जगी अस्मानी तारा. जैसे मंदिराचे मंडन श्री तुलसी वृंदावन, तैसा महाराजांचे राज्याचा भूषणप्रद अलंकार चतुर्दश महारत्नांपैकी पंधरावे रत्न महाराजांस प्राप्त झाले. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना हा प्रश्न पडला असेल कि महाराजांना ...

व्यंगचित्रकार - हितेश चव्हाण.   सदर व्यंगचित्रे गुगलच्या जेमिनी या कृत्रिम बुद्धिमत्ता माध्यम AI द्वारे बनवली आहेत तरी सदर व्यंगचित्रांबद्दल कोणतीही तक्रार किंव्हा आक्षेप तसेच काही बदल सुचवायचे असल्यास खालील अंतरजालीय माध्यमावर मेल करावा. संपर्क-  GMail ४-१-२०२५©copyrighted content  कॉपीराईट सामग्री प्रस्तुत सामग्रीचे सर्व हक्क  व्यंगचित्रकार म्हणून हितेश चव्हाण यांचेकडे आहेत तरी व्यंगचित्रकाराच्या परवानगीशिवाय सदर पोस्ट कोणत्याही समाज माध्यमावर प्रकाशित करणे हा गुन्हा आहे. IT IS STRICTLY PROHIBITED TO SHARE THIS POST WITHOUT INCLUDING NAME OF WRITER OF THIS POST ON ANY SITE, SOCIAL MEDIA OR ANY PLATFORM

नमस्कार मंडळी माझ नाव हितेश आजच्या या लेखात आपण एका अश्या शिलालेखाच्या प्रकाराबद्दल जाणून घेणार आहोत ज्याला इतिहासाची काळी बाजू म्हणून ओळखले जात. हा लेख लिहिण्याचे कारण म्हणजे अश्याच प्रकारची अभिशाप शिळा माझ्या गावात आहे जिला स्थानिक लोक गडदु असं म्हणतात. हा लेख लिहिण्याची प्रेरणा मला आमच्या गावातील इतिहास अभ्यासक श्री चैतन्यजी सरदेशपांडे ह्यांच्या फेसबुक पोस्ट वरून मिळाली तसेच हि शिळा मी माझ्या शैक्षणिक जीवनात तसेच आजही अनेकदा पाहत असल्याने त्या शिळेबद्दल कुतूहल होतेच पण जेव्हा त्याबद्दल अधिक माहिती घेतली तेव्हा ती गधेगळ असल्याचे लक्षात आले. तर आजच्या या लेखात आपण गधेगळ या प्रकारबद्दल खालील मुद्द्यांवरून जाणून घेणार आहोत.सदर माहिती अंतरजालावरील विविध स्रोतांमधून संकलित केलेली आहे. *गधेगळ कोरण्यामागील उद्देश, तिचे प्रकार व पूर्वेतिहास. *गधेगळीचे स्वरूप  *माझ्या गावातील गडदु/गधेगळी बद्दल माहिती. * गधेगळ कोरण्यामागील उद्देश, तिचे प्रकार व पूर्वेतिहास-  गधेगळं कोरण्याची सुरुवात शिलाहार काळापासून झाली पुढे या प्रकारच्या शिळा यादव, चालुक्य, कादंब, विजयनगरचे संगम घराणे(हरिहर दुसरा),...

तर आज मी तुम्हाला माझ्या संग्रहातील हे दुर्मिळ नाण कोणतं आहे ते सांगणार आहे तर ते आहे हाय क्राऊन व्हरायटी १पीस ब्रिटिश भारतीय नाणे  ह्या नाण्याबद्दल मी खालील मुद्द्यांद्वारे माहिती देणार आहे.  * तपशील  * वैशिष्ट्य  *विविधता  *दुर्मिळतेमागील कारण. *तपशील: जारीकर्ता भारत - ब्रिटिश (ब्रिटिश भारत)  सम्राट जॉर्ज सहावा (१९३६-१९४७) प्रकार -मानक चलन नाणी वर्षे १९४३-१९४७. मूल्य:- १.५६ पैसे  (१⁄६४)भारतीय चलन पद्धती. १पीस (१/४ OF 1ANNA) ब्रिटिश भारतीय आणा पद्धती . चलन-ब्रिटिश भारतीय आणा पद्धती. रचना -कांस्य वजन -२ ग्रॅम व्यास -२१.३२ मिमी जाडी -१.० मिमी. आकार -गोल छिद्रासह गोलाकार. कडा -सपाट. टांकसाळ- मुंबई,कोलकाता,लाहोर,प्रिटोरिया. पुढील बाजू- रॉयल इंपिरियल क्राऊन,देवनागरी व इंग्रजी व उर्दूत नाण्याचे मूल्य इंग्रजी भाषेत इंडिया हि आद्याक्षरे,जारीकर्ता वर्ष,टांकसाळ चिन्ह. मागील बाजू- मागील बाजूवर वर्तुळकार द्राक्षाच्या वेली. * वैशिष्ट्य: * हि नाणी सहावा जॉर्ज याचा कालखंडात १९४३-४७अश्या चार वर्षात पाडली गेली. तत्पूर्वी सर्व ब्रिटिश भारतीय...

प्रति, महाराष्ट्रातील तमाम नागरिक  दिनांक- २९/९/२०२५ विषय- शेतकरी राजा कि रंक!  महाराष्ट्रातील बंधू-भगिनींना माझा नमस्कार. मी कोण?असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल; मी या राज्यातील एक सामान्य शेतकरी.पत्रास कारण कि, बळीराजा म्हणून माझी ओळख सर्वसाधारणपणे आहे.पण मी राजा आहे कि रंक? असा प्रश्न मला पडलाय. त्याचीच चर्चा आज मला तुमच्यासोबत करायचीय. कारण बरेच जण मी आत्महत्या केली कि त्यामागील कारण समजून न घेता विविध प्रकारे व्यक्त होतात. काही जणांना वाटत मी कर्ज काढून मज्जा करतो मग परतफेड करायची वेळ आली कि नुकसान झाल्याचे कारण सांगून आत्महत्या करतो पण खरं कारण मलाच माहिती आहे.  कालपासून तुम्ही बातम्यात एक बातमी वाचली असेल कि मराठवाड्यात ओला दुष्काळ जाहीर करण्याची वेळ आलीय कारण तिथे सतत मुसळधार पाऊस पडतोय.  विलास बडे यांच्या सारखे सच्चे पत्रकार आणी काही स्थानिक प्रतिनिधी  प्रत्यक्ष पुरात जाऊन पत्रकारिता आणी जनसेवा करतायत. या पुरात आमच्या मका टोमॅटो इत्यादी पिकांचे अतोनात नुकसान झालंय. आमच्यासाठी पीक म्हणजे आमची लेकरच आहेत आम्ही धरणीला आमची आई मानतो. पाच वर्ष मेहनत करून तळहात...

नमस्कार आज मी तुम्हाला मुंबईतील २१ प्रसिद्ध ठिकाणांंच्या नावामागील इतिहास जाणून घेणार आहोत. तत्पूर्वी आपण मुंबईचा इतिहास जाणून घेऊया,मुंबई हि इंग्रजांना सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजाकडून आंदण म्हणून मिळाली त्यानंतर त्यांनी वर्षाला दहा पाउंड इतक्या भाड्यावर ती इस्ट इंडिया कंपनीला दिली तेव्हा तिचे स्वरूप आजच्या मुंबई सारखे नव्हते तेव्हा ती सात बेट होती ती पुढीलप्रमाणे मुंबई,माहीम,वरळी,परळ, कुलाबा,छोटा कुलाबा,माझगाव.  तसेच आजूबाजूला छोटी बेट सुद्धा होती पुढे ‘ हॉर्नी बेलार्ड ’ या प्रकलपांतर्गत भराव टाकून आजच्या मुंबईचे स्वरूप तिला प्राप्त झाले. चला तर मग लेखाला सुरुवात करूया. १.मुंबई- मुंबईला मुंबई हे नाव मुंबा देवी वरून पडले मुंबा+आई =मुंबई.पुढे इंग्रजांना भारतीय भाषांचे वावडे असल्याने त्यांनी त्याचे नामकरण बॉम्बे केले. २. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस -  ह्या भागाचे पूर्वीचे नाव बोरिबंदर होते येथे जवळ एक बंदर होते जेथे सध्या मुंबई पोर्ट ट्रस्ट चा परिसर आहे.तसेच बोरीची मोठ्या प्रमाणात झाडें होती ह्यामुळे ह्याला बोरिबंदर नाव पडले पुढे भारतातील पहिली रेल्वे ठाणे ते बोरिबंदर अशी धावल्य...

नमस्कार आज आपण अंतरराष्ट्रीय स्तरावर जे ग्रेगोरियन कालगणना(कॅलेंडर) वापरतो मात्र त्याचा इतिहास आपल्या पैकी बऱ्याच जणांना माहिती नसतो तर आज आपण त्याचा इतिहास जाणून घेणार आहोत.           ज्यूलीएट्स सीझर. ज्यूलीयन कालगणना हि ज्यूलीएट्स सीझर याने पंधराव्या शतकात सुरु केली हि सौर कालगणना होती.अर्थात पृथ्वीचा सूर्याभोवती फिरण्यास लागणारा काळ हा एक वर्ष धरून त्याचे विभाजन बारा महिन्यात केले गेले. ३६५दिवस६तास म्हणजे पृथ्वीवरील एक वर्ष हे ज्यूलीयन कालगणनेने मान्य केले.   मग हि सहा तासांची पोकळी भरून काढण्यासाठी दर चार वर्षांनी लीप वर्ष मानून एक दिवस म्हणजे २३फेब्रुवारी दोनदा धरला जात होता.परंतु काही कालावधीनंतर लोकांच्या कालगणनेत गडबड असल्याचे लक्षात आले कारण इस्टर हा ज्यूलीयन कालगणनेनुसार २१ मार्चला यायचा पण तो कालगणनेतील एका नजरचुकीमुळे शतकानुशतक मागे जायला लागला.मग सीझर च्या असं लक्षात आल कि पृथ्वीला सूर्याभोवती फिरण्यास ३६५दिवस ६तास इतका वेळ नाही लागत.तर तो वेळ हा  ३६५ दिवस ५तास ४८ मिनिट    इतका आहे. ह्या बारा मिनिटांच्या पोकळीमुळे दर हजार ...

नमस्कार आज मी तुम्हाला महाराष्ट्र पोलीस दलातील पद श्रेणी नुसार सांगणार आहे हा क्रम उतरता असणार आहे. १. Director General of Police- पोलीस महासंचालक.(महाराष्ट्र पोलीस प्रमुख ) २.Additional Director Genral of Police- अतिरिक्त पोलीस महासंचालक. ३. Inspector General of Police- पोलीस महानिरीक्षक. ४. Deputy  Inspector General of Police- पोलीस उपमहानिरीक्षक. ५.. Superintendent of Police/Deputy Commissioner of Police.- पोलीस अधिक्षक. ६.Additional Superintendent of Police.- अतिरिक्त पोलीस अधिक्षक. ७. Asistant Commissioner of Police/Deputy Superintendent of Police.- पोलीस उपाधिक्षक. ८. Senior Police Inspector - वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक. ९. Police Inspector.- पोलीस निरीक्षक. १०. Asistant Police Inspector.-सहाय्यक पोलीस निरीक्षक. ११. Police Sub  Inspector.- पोलीस उपनिरीक्षक. १२. Asistant Police Sub Inspector.-सहाय्यक पोलीस उपनिरीक्षक. १३. Head Constable.- हवालदार. १४. Police Naik.- पोलीस नाईक. १५. Police Constable.- पोलीस शिपाई. माहिती संकलक- हित...

नमस्कार आजची हि कविता महाराष्ट्राच्या लाडक्या जीवनवाहिनी अर्थात एसटी ला समर्पित. देवाचरणी हेच मागणं महामंडळातील भ्रष्टाचार कमी होऊन एसटी अधिक समृद्ध व्हावी.                       लालपरी. कुणासाठी लालडबा कुणासाठी लालपरी खासगीपेक्षा गड्या आपली एसटी च बरी, कुणी म्हणत ओल्ड फॅशन तर कुणी जुनाट, खेडोपाडी एसटीचा वेगळाच असतो थाट. सणावार उत्सवात एसटीची साथ,  अपघात झाल्यास एसटी देते मदतीचा हात,  वादळवारा,ऊन-पाऊस कोणताही असो ऋतू, प्रवाश्यांची सेवा हाच एसटीचा मुख्य हेतू. ग्रामीण भागासाठी एसटी जीवनवाहिनी मानवी जीवनास जसे रक्त आणी पाणी, जेथे रस्ता तेथे एसटी जोडते नवी नाती, एसटी संगे प्रवासात वाटत नाही भीती. एसटीसंगे पर्यटन देवदर्शन करूया  प्रसंगिक करारातुन अनुभवलेले शाळेतील  सहलीचे क्षण आठवूया आनंदाचे आठवणींचे क्षण सुखाचे जगूया. महिला सन्मान,अमृत ज्येष्ठ नागरिक  एसटीच्या सवलती आहेत खास, विद्यार्थी, कामगारांसाठी  एसटीचा आहे मासिक पास. उत्पन्न जास्त तरी एसटी नेहमी तोट्यात राही  भ्रष्टाचाराच्या विळख्यातू...

“बा देवा गणपती गजानना शिव गौरीच्या तनया रिद्धी सिद्धीच्या दाता! " व्हय महाराजा! सालाबाद प्रमाणे यंदाही आम्हा सर्वांनी तुजी स्थापना केलेली असा ती मान्य करून घे महाराजा!  व्हय महाराजा! त्यात काय कमी रव्हली असात तर ती पोटात घे आणी सर्वांका शेतीत आणी कामाधंद्यात यश दे रे महाराजा! व्हय महाराजा! हे अकरा दिवस तुज्या दर्शनाक जे जे भक्तजन येतलंत त्यांका सुख समृद्धी समाधान मिळानदे चाकरमान्यांका नोकरीं व्यवसायात यश दि पोराटोरांका शिक्षणात सुयश दे रे महाराजा!  व्हय महाराजा! हय ता आमच्या साखरप्या चो रसतो कित्येक वर्षा झाली खड्डेमय असा  त्याचा बरोबर मुंबई गोवा हायवे पण काही ठिकाणी भंगलो असत सरकारका तो दुरुस्ती करण्याची सद्बुद्धी दे रस्तो ठीक नाय केल्यानी तर या सरकारवर पटकी येवंदे दे रे महाराजा! व्हय महाराजा! दरवर्षी कोकण रेल्वेने चाकरमानी आरक्षण करान तुज्या सनासाठी येत असतात पण त्यांका तिकिट गावात नाय  ह्यात मोठ्या प्रमाणावर काळाबाजार व्हता त्या काळोबाजार करणार्यांवर पटकी येवंन्दे रे महाराजा! व्हय महाराजा!  आजकाल मराठी माणसाने मराठी बोलना कमी केलेला आसात यामुळे परप्रांरतीय मह...

नमस्कार माझं नाव हितेश आज मी तुमच्या समोर मी लिहिलेली आजी ही कविता सादर करतोय.                          आजी. आजी म्हणजे आजी म्हणजे आजी असते, तिच्यासारखी प्रेमळ व्यक्ती जगात दुसरी नसते||धृ|| मुलांपेक्षा जीव तिचा नातवंडांवर असतो, त्यांच्यासाठी जीव तिचा तीळ तीळ तूटतो||१ || नातवंडांच्या आजारपणात चिंताग्रस्त असते ती, बालपणीच्या लीला आठवून मंद गोड हसते ती, आजी म्हणजे अनुभवाचा फार मोठा बटवा असतो  किती केला रिता तरी तो संपता संपत नसतो||२|| लांब असतील नातवंड तर आठवणीने व्याकुळ होते, जवळ येताच त्यांच्यावर मायेचा वर्षाव करते, स्वतःपेक्षा इतरांचा जास्त विचार करते ती, सर्वांशी मिळून मिसळून हसत खेळत राहते ती||३|| एक वेळ नकळत अचानक अशी येते, लाडकी आजी आपल्याला सोडून दूर निघून  जाते, मागे राहते आठवणींचे न संपणारे पोते||४|| म्हणून म्हणतो आजी-आजोबांना फक्त प्रेम हवं असत, ते गेले देवाघरी तर आपल्या हाती फक्त; रडत बसणं असत,फक्त रडत बसणं असत ||५|| - हितेश. २७-८-२०२५©copyrighted content  लेखकाच्या/संकलकाच्या नावाशिवाय  सदर प...

पहिला भाग   ☝️पहिल्या भागाची लिंक नमस्कार माझं नाव हितेश मागील भागात आपण रायगडची प्रभावळ व नैसर्गिक संरचना समजून घेतली.आता रायरी ज्या जवळीच्या खोऱ्यात होता त्या जावळीवर राज्य करणाऱ्या चंद्रराव मोरेंचा इतिहास,छत्रपती शिवराय व जावळी,जावळीच्या मोऱ्यांचे प्रभावळीतील इतर सरदारांशी असलेले सहसंबंध,व रायरीचा दुर्गराज रायगड होण्यापर्यंतचा प्रवास पाहणार आहोत. चंद्रराव मोरेंचा इतिहास  :- चंद्रगुप्त मौर्य याच्या काळात मौर्य सम्राज्याचा विस्तार दक्षिण भारतातही मोठ्या प्रमाणात त्याच्या मृत्युंनंतर बिंबीसार हा राजगादी वर आला मात्र बिंबीसाराच्या मृत्यूनंतर त्याच्या मुलांमध्ये गादीसाठी एकच नरसंहार झाला त्याच्या मुलांपैकी एक चंद्रराव मौर्य हा जावळीच्या खोऱ्यात सम्राट अशोकापासून वाचण्याकरिता लपून बसला. त्याकाळात जावळीचे खोरे हे कृष्णा व वारणा नद्या‌ंंकाठी पन्हाळा,विशाळगड ते रायरी महाबळेश्वर असे विस्तीर्ण व घनदाट होते या चंद्ररावाने येथे चंद्रराव मोर्य म्हणून आपले स्वातंत्र्य राज्य साथपन केले चंद्रराव मोर्य हा मोरेंचा घराण्याचा संस्थापक होय.‘ मौर्य’ या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन मोरे हे आडनाव रूढ ...

माझ्या मराठीचीये काय बोलू कवतुके|परी अमृतातेही पैजासी जिंके||  संत ज्ञानेश्वरांच्या वरील ओळी मराठी भाषेचा यथार्थ गौरव करतात. याच मराठी भाषेत आपण इंग्रजी भाषेतील अनेक शब्द लादून ते मराठी शब्द असल्यासारखेच वापरतो. इंग्रजीभाषेतून मराठी भाषेत आलेल्या व प्रचलित झालेल्या शब्दांचे मराठी शब्द पुढील प्रमाणे. १)पेन - लेखणी. २)रिफील- दौत . (भारतात संगणक येण्यापूर्वी अनेक वर्षांपासून बोरुची लेखणी व शाईचा दौत  लिहिण्यासाठी वापरण्याचा रिवाज होता इंग्रजी राजवटीत शाईच्या पेनाच्या शोधामुळे क्रांती घडली परंतु दौत कायम राहिला. दौतीतील शाई संपली कि पुन्हा भरावी लागे. लिहिताना कपडे हात इत्यादी खराब होऊ नये म्हणून दौत, लेखणी यांच्या जोडीला टिपकागद असे. आधुनिक युगात पेनाचे स्वरूप बदलले व वापरा आणी फेकून द्या या तत्वावर दौतीचे स्वरूप बदलून तिची रिफील झाली परंतु दोघांचा उद्देश सारखा असल्याने रिफीलीस दौत म्हणता येईल असे मला वाटते ) ३)बँक -  अधिकोष. ४)इंटरनेट - आंतरजाल. ५) कीबोर्ड - कळफलक. ६) व्हिडीओ - चलचित्र . ७)कॅमेरा- छायाचित्रक . ८)फोटो - प्रकाशचित्र, छायाचित्र. (पूर्वीच्या काळी छा...

नमस्कार माझं नाव हितेश माझं वय २१ वर्षे आहे.मला इतिहास ह्या विषयाची विशेष आवड आहे.मी मुंबई विद्यापीठातून कला शाखेतून बॅचलर ऑफ आर्ट्स पदवीधर आहे.                  आजच्या या लेखात आपण महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्वपूर्ण असलेल्या किल्ल्यांं‍पैकी एक अश्या किल्ले रायगड बद्दल थोड्या वेगळ्या पद्धतीने माहिती जाणून घेणार आहोत. या लेखासाठी मला युट्युब या माध्यमावरील ‘roadwheel rane' या चॅनेल ची मदत झाली आहे.तसेच मी रायगड प्रत्यक्ष पहिला असल्याने त्याचे अनुभव ही या लेखात आपण पाहणार आहोत.                  दुर्गदुर्गेश्वर श्रीमान रायगड          रायगड समजून घेण्यापूर्वी आपणास रायगडाचे भौगोलिक स्थान,त्याचे महत्व, रायगडावरून दिसणारे त्याचे संरक्षक दुर्ग, गडासंबंधित चौकी,पाहारे,घेरा,मेट/माची,खळगा, खिंड इ. संज्ञा अभ्यासणे व रायगडाचा शिवपूर्वकालीन,शिवकालीन,उत्तरकालीन इतिहास अभ्यासणे क्रमप्राप्त ठरते.   रायगडाचा इतिहास अभ्यासण्यापूर्वी रायगडाची भौगोलिक संरचना अभ्यासणे महत्वाचे ठरते.  दु...